Select Page

Chaos in the psyche. A mathematical architecture of complex psychodynamics

Summary: The PhD project is a return to Lacan through a systematic application of complex dynamic systems principles. The dynamics of the divided subject are ‘retroduced’ to characteristics that are fundamentally present in all complex dynamic systems. Through the introduction of the Symbolic order – creating what Deacon calls the symbolic lineage (Lacan’s Other) – emerged a new system that is structurally more far-from-equilibrium. The architecture of the system is constructed through a comparison and identification of Freudian and Lacanian concepts with complex dynamic systems theory. The structural more far-from-equilibrium state of the psychodynamic system results in different ‘psychodiagnostic variations’ within the same identity of the system (Maturana and Varela), c.q. the divided subject. The signalisation of measured entropy in the system is identified as the affect component in the psychodynamic system. Lacan’s formulae on sexuation are identified as the human subject version of the formulae that characterize all complex dynamic systems.

Gevalsbeschrijving van Henk: “Kijk ’s wat ik allemaal kan!”

Samenvatting: Dit artikel beschrijft een klinische ontmoeting met Henk1, een 67-jarige man die ik als stagiaire in juni 2019 ontmoette op een afdeling voor patiënten met een chronische psychotische problematiek. Deze casus illustreert dat een atelierwerking niet louter als een methode kan worden toegepast, maar telkens opnieuw moet worden uitgevonden in relatie tot een specifieke patiënt. Daarnaast toont ze dat de houding van een hulpverlener bepalend is voor de mate waarin iemand de mogelijkheid vindt om zijn of haar verlangen te articuleren (De Battista, 2017).

Zonder boord geen binnen, zonder binnen geen buiten

Samenvatting: Deze tekst heeft als opzet het psychiatrisch ideaal van deze tijd, het buiten de instelling kunnen en moeten zijn, klinisch te hernemen en ondervragen vanuit de pathologie van de psychose. Hoe te spreken van een buiten wanneer niet eerst een binnen zich afgeboord weet? Hoe te spreken over grensoverschrijding bij de mens die ziek is aan zijn eigen grenzeloosheid? Daartoe wendt de auteur zich onder meer tot het werk van Maud Mannoni, die zich in haar tijd een ‘opengebarsten’ instelling wist te fabriceren die afstemde op precies die klinische uitdaging van een opengebarsten psychotische wereld. In de overweging van de verhouding tussen binnen, buiten en boord kan zo niet anders dan een kritiek verscholen liggen op de diepgaande veranderingen waaraan instellingen zich vandaag onderhevig weten. Daarbij dreigt vooral de (langdurige) zorg voor de psychotische mens te verdwijnen onder idealen die het verschil te lijf gaan met praktijken van specialisering, normering, normalisering en, voor wie daar niet in past, verwerping.

Over de ethiek van een lege winkel en het consumentisme in de GGZ

Samenvatting: Deze lezing stelt de kapitalistische dwalingen binnen het veld van de geestelijke gezondheidszorg aan de kaak en plaatst dit tegenover het analytische discours. De metafoor van de lege winkel opent het potentieel tot een eigen subjectieve ondervraging van ons tekort-aan-zijn en vragen die daaruit voortkomen. Met aandacht voor de psychoanalytische ethiek komen de uitdagingen van het preliminair werk aan bod, waarbij de therapeutische vraag wordt onderscheiden van een epistemische. Naast het kader komen leidende principes als ‘de gelijkzwevende aandacht’ en ‘de vrije associatie’ aan bod. Tot slot biedt de schaakmetafoor een dankbare analogie voor het analytisch proces en de finaliteit ervan.

Het verlangen van de analyticus: een x als motor van de analytische ervaring

Samenvatting: Dit artikel onderzoekt Lacans concept van het verlangen van de analyticus als motor van de analytische ervaring. Psychoanalyse richt zich niet louter op symptoomverlichting, maar op het fantasme dat het symptoom ondersteunt en de verhouding van het subject tot verlangen, genot en de Ander structureert. Het verlangen van de analyticus wordt hierbij begrepen als een enigmatische x: een verlangen waarin het eigen fantasme van de analyticus voldoende is opgeschort om het fantasme van de analysant te laten verschijnen, construeren en eventueel traverseren. Het artikel situeert dit verlangen binnen Lacans theorie van de overdracht. Voorbij het aan-het-weten-verondersteld-subject, dat liefde en weerstand oproept, vereist de analyse de veronderstelling van een ondoorzichtig verlangen. Dit verhulde verlangen confronteert de analysant met de vraag wat de Ander wil en brengt zo het fantasme in beweging. Binnen het analytisch discours neemt de analyticus de plaats in van object a, niet als begeerd object, maar als oorzaak van verlangen. De interpretatie vormt een bevoorrechte manifestatie van deze positie: zij blijft allusief, opaak en getekend door een x. Tot slot bespreekt het artikel de vorming en supervisie van de analyticus. Het verlangen van de analyticus valt niet samen met het verlangen om analyticus te zijn, maar wordt geproduceerd door de eigen analyse en blijft kwetsbaar voor therapeutische, klinische of meesterlijke verleidingen. Supervisie is daarom noodzakelijk om de analytische act te ondersteunen. Het verlangen van de analyticus is geen zuiver verlangen, maar een gewaarschuwd verlangen, gericht op de singulariteit van de analysant.

Remming in termen van drie. Paradigma’s tot een nieuwe verknoping

Samenvatting: Deze tekst verkent de evolutie van het begrip ‘remming’, van Freuds initiële metapsychologische uitwerking als functionele beperking binnen het Ik tot Lacans structurele en later topologische herwerkingen. Vanuit de lezing van Freud, verlegt Lacan in Seminarie X de focus van remming als defensiemechanisme, naar remming als een fenomeen op het kruispunt van de registers die hij benoemt als reëel, symbolisch en imaginair. Op die manier komt hij tot een differentiatie tussen de zuivere remming (inhibition), belemmering (empêchement) en bezwaring (embarras), elk met een verschillende verhouding tot de registers. In Seminarie XXII gaat Lacan van start met een geheel nieuwe herwerking van het concept remming. Hij zal dit daarna situeren binnen de dynamische logica van de borromeïsche knoop. Remming verschijnt in dat opzicht als een markering van kwetsbaarheden in de borromeïsche koppeling van het reële, symbolische en imaginaire. De klinische implicaties omvatten een beweging weg van de reductie van remming tot een eenvoudige inperking, naar een ondersteuning van de unieke knopen die dit mogelijk maken. Van hieruit bieden we remming de erkenning als een noodzakelijke uitdrukking van het subjectieve tekort, eerder dan een loutere inperking. Zo pogen we vanuit deze hernieuwde oriëntatie nieuwe vragen te openen voor de kliniek.